მედეას მითი და ისტორიული რეალიები: ძველი საბერძნეთისა და კოლხეთის მაგალითი

ანოტაცია

გერმანელი მეცნიერის ლუდვიგ პრელერის მოსაზრებით, ბერძნული მითოლოგიის ცნობილი პერსონაჟი მედეა თავდაპირველად მთვარის ქალღმერთი იყო. სტატიაში ვცდილობთ ბერძნული სახელის Mēdeia მნიშვნელობის გარკვევას. ჩვენი აზრით, ამ სახელის გენეზისის კვლევისას გასათვალისწინებელია ძველი ბერძნული სიტყვა, რომელიც „მთვარეს“ ნიშნავს, და მთვარის აღმნიშვნელი უფრო ადრეული ენობრივი ფორმები, მათ შორის თანამედროვე ინგლისური Moon და გერმანული Mond (რომლებიც შესაძლოა მომდინარეობდეს პროტოინდოევროპული ძირიდან me/n/ses-), აგრეთვე ლათინური Deus (იტალიური Dio-ს — „ღმერთის“ — წყარო) და მონათესავე სემანტიკის სხვა სიტყვები. ამ საფუძველზე გამოვთქვამთ ვარაუდს, რომ სახელი Mēdeia შესაძლოა ნიშნავდეს „მთვარის ქალღმერთს“. ასევე ვვარაუდობთ, რომ როგორც ელინურ მითებში, ისე ძველ ქართულ ხალხურ ეპოს „ამირანიანში“ შემონახულია ერთი და იმავე ისტორიული მოვლენების მითოლოგიზებული კვალი. ამ თვალსაზრისით საყურადღებოა, რომ „ამირანიანის“ ქალ პერსონაჟს მთვარის სემანტიკის მქონე სახელი — ყამარი — ჰქვია (არაბული წარმოშობის სახელი, რომელიც „მთვარეს“ ნიშნავს). ეპოსში ამირანი ებრძვის ყამარის მამას, იტაცებს მის ქალიშვილს, ხოლო ყამარი საბოლოოდ ღალატობს მამას და ამირანს ბრძოლაში ეხმარება. ანალოგიურად, ბერძნულ მითოლოგიაში მედეა ღალატობს მამას — აიეტს — და იასონს ოქროს საწმისის მოპოვებაში ეხმარება. როგორც ლუდვიგ პრელერი აღნიშნავდა, კორინთული მითი მედეას მამას, აიეტს — მზის ღმერთ ჰელიოსის ძეს — წარმოგვიდგენს პიროვნებად, რომელიც თავდაპირველად კორინთოში ცხოვრობდა, შემდეგ კი ქალიშვილთან ერთად კოლხეთში გადავიდა. სტატიაში გამოთქმულია მოსაზრება, რომ ეს მითი რეალურ ისტორიულ მოვლენას ასახავს: აიეტისა და მედეასადმი მიძღვნილი ტაძრები თავდაპირველად კორინთოში, მოგვიანებით კი კოლხეთში აშენდა, შესაძლოა ძვ. წ. VIII-VII საუკუნეებში ბერძნული პოლისების წარმოქმნის პერიოდში. ასევე ვვარაუდობთ, რომ მედეასა და ყამარის მიერ მამობრივი ოჯახის ღალატის მითური ეპიზოდები ალეგორიულად ასახავს ადგილობრივ კოლხურ და ბერძნულ სატაძრო თემებს შორის ბრძოლას. შესაძლებელია, ადგილობრივი კოლხური ტაძარი, რომლის მთავარი კულტი შესაძლოა ამირანს უკავშირდებოდა, ცდილობდა გავლენის გავრცელებას ქალღმერთ მედეას ტაძარზე, რომელიც მანამდე აიეტის ავტორიტეტს ემორჩილებოდა. მედეას სამლოცველოს კი, თავის მხრივ, შესაძლოა ამ ახალი გავლენის ქვეშ მოქცევა სურდა. ჩვენი ვარაუდით, მსგავსი მოვლენები მოგვიანებით ქართულ მითოლოგიაში სახეობრივად აისახა. სტატიაში ასევე განიხილება შესაძლებლობა, რომ კოლხეთთან დაკავშირებული ზოგიერთი მითური პერსონაჟი კონკრეტულ ისტორიულ პირებს შეესაბამებოდეს. მაგალითად, შეიძლება ვივარაუდოთ, რომ მედეას ტაძარში მომსახურე ქურუმი ქალი, რომელიც ქალღმერთისავე სახელს ატარებდა, ცდილობდა კოლხურ კულტთან დაახლოებას და ამგვარად უღალატა აიეტისადმი მიძღვნილ მზის ტაძარს, რომელთანაც მანამდე მჭიდროდ იყო დაკავშირებული. ბოლოს ვვარაუდობთ, რომ ელინური მითების მსგავსად, ქართული მითებიც შემდგომ გარდაქმნებს განიცდიდა. მაგალითად, ყამარს დღევანდელი სახელი შესაძლოა მხოლოდ ახ. წ. VII-VIII საუკუნეებში, საქართველოში არაბთა ექსპანსიის პერიოდში, მიეღო, ხოლო თავდაპირველად სხვა, მთვარის აღმნიშვნელი სახელი ჰქონოდა. სტატიაში წარმოდგენილია ამგვარი კიდევ რამდენიმე ჰიპოთეზა.