მაცხოვრის ცხოველმყოფელი ჯვრის შესახებ არსებული გადმოცემები და ქართული სინამდვილე

ანოტაცია

კაცობრიობის მაცხოვრის, განკაცებული იესო ქრისტეს ჯვარცმასთან დაკავშირებულ წმინდა ხეს მრავალი გადმოცემა უკავშირდება და ეს კავშირი შემთხვევითი არ არის. ქრისტიანობის გავრცელებასთან ერთად ეს კურთხეული ხე მორწმუნეთა განსაკუთრებული თაყვანისცემის საგნად იქცა, ხოლო ჯვარცმული ქრისტეს მიმდევრები მას მრავალ სასწაულს მიაწერდნენ. ჩვენი აზრით, წმინდა ხის მოჭრის აღმნიშვნელი დღესასწაული ქართულ კულტურულ და რელიგიურ გარემოში გარკვეულწილად განსხვავებული სახით ჩამოყალიბდა. დღესასწაული დაუკავშირდა ადგილს, სადაც გადმოცემის თანახმად ლოტმა სამი ხე დარგო, აგრეთვე იმ ადგილს, სადაც ოდესღაც ლოტის სამლოცველო იდგა. იგივე ადგილი მიიჩნეოდა სივრცედ, სადაც, სავარაუდოდ, მეფე მირიანის დროს ქართველებმა გარკვეული რელიგიური უფლებები მიიღეს და სალოცავი ააგეს, მოგვიანებით კი გამოჩენილმა საეკლესიო მოღვაწემ პეტრე იბერმა წმინდა ჯვრის სახელობის მონასტერი დააფუძნა. სავარაუდოდ, სწორედ ამ წმინდა ადგილიდან გავრცელდა საქართველოში ღვთაებრივი ხის მოჭრის დღესასწაულის ტრადიცია და განსაკუთრებით მტკიცედ დამკვიდრდა მცხეთაში. ამ ტრადიციის შემდგომ გამოხატულებად შეიძლება მივიჩნიოთ მცხეთის ჯვრის მონასტრის — ხშირად „მეორე იერუსალიმად“ წოდებული სალოცავის — აგებაც, რომელიც წმინდა მიწაზე არსებული მთავარი ქართული სულიერი ცენტრის მეტოქად (დამოკიდებულ მონასტრად) უნდა ქცეულიყო. რაც შეეხება პეტრე იბერის ბიოგრაფთა მიერ ლოტის ან ამ ადგილის წმინდა ხესთან კავშირის არხსენებას, შესაძლებელია ეს შეგნებული არჩევანი ყოფილიყო. შესაძლოა, იმ ადგილზე, სადაც პეტრემ მოგვიანებით ჯვრის მონასტერი დააფუძნა, მანამდეც არსებობდა ლოტის სახელობის სამლოცველო. ამ დეტალის გამოტოვებით ბიოგრაფები, შესაძლოა, პეტრეს განსაკუთრებული სულიერი წინასწარჭვრეტისა და ღვთაებრივი ხილვის ხაზგასმას ცდილობდნენ — გამოცდილებისა, რომელიც, რუფუსის ცნობით, მონასტრის დაარსებას დაედო საფუძვლად. ამგვარად, წმინდა მიწაზე პირველი ქართული სალოცავის მშენებლობა ტრადიციულად ლოტის სამლოცველოს (ან გამოქვაბულის) ადგილს უკავშირდება. ლეგენდის მიხედვით, სწორედ იქ დაირგო და მოგვიანებით მოიჭრა წმინდა ხე, რაც ხსნის, რატომ არსებობდა ლოტის სამლოცველო იმ ადგილას, სადაც შემდგომ ჯვრის მონასტერი აშენდა. დროთა განმავლობაში ქართულ მონასტერში გაჩნდა ფრესკები, რომლებზეც ცხოველმყოფელი ხის სასწაულებრივი აღმოცენება, ზრდა და მოჭრა იყო გამოსახული. წმინდა მიწაზე მოღვაწე ქართველი სასულიერო პირების მიერ დაცული და გავრცელებული გადმოცემა წმინდა ხის წარმოშობის შესახებ, აგრეთვე რელიკვია, რომელიც ჭეშმარიტი ჯვრის ცოცხალ ნაწილად მიიჩნეოდა, ხელს უწყობდა მონასტრის წმინდა ჯვრის სახელზე მიძღვნას. ეს მნიშვნელოვანი ქართული სულიერი ცენტრი ქართლის სამეფოსთან მჭიდრო კავშირს ინარჩუნებდა. ამიტომ შემთხვევითი არ არის, რომ ჯვრის მონასტრის მთავარი დღესასწაული საბოლოოდ მცხეთაში გადავიდა და მცხეთის მახლობლად ჯვრის მონასტერი აშენდა — გადმოცემით, იერუსალიმის წმინდა ჯვრის მონასტრის მეტოქად (დამოკიდებულ მონასტრად).