თრიალეთის უცნობი ერისთავთ-ერისთავი ვაჩე ბაღვაში (საერისთავოს ტერიტორიაზე შექმნილი ლაპიდარული წარწერების ინტერპრეტაციისთვის)

ანოტაცია

სტატიის მიზანია კლდეისის ღვთისმშობლის მონასტერში აღმოჩენილ ლაპიდარულ წარწერაში მოხსენიებული ვინმე ვაჩე ერისთავთ-ერისთავის ვინაობისა და საგვარეულო წარმომავლობის კვლევა. ამასთანავე, ნაშრომი ცდილობს თრიალეთის ერისთავთ-ერისთავ რატის საქმიანობის გარკვევას და კლდეისის წარწერებში მოხსენიებული ორი პირის — ვინმე ივანესა და ერისთავთ-ერისთავ იოვანეს — იდენტიფიცირებას. კვლევა ეფუძნება როგორც ახლად აღმოჩენილი, ისე მანამდე ცნობილი პირველწყაროების კომპლექსურ ანალიზს — კერძოდ, ახალ სფრაგისტიკულ მასალასა და თრიალეთისა და ქვემო ქართლის ლაპიდარულ წარწერებს, რომლებიც ბაღვაშთა საგვარეულოს სხვადასხვა წარმომადგენელს უკავშირდება. წარწერაში „ვაჩე ერისთავთ-ერისთავად“ მოხსენიებული პირის იდენტიფიკაციას შემდეგი არგუმენტები ამყარებს: 1) კლდეისის მონასტრის წარწერებში მოხსენიებული არიან როგორც თბელები, ისე ბაღვაშები; 2) ვაჩეს ტიტული — ერისთავთ-ერისთავი — დამახასიათებელია XI საუკუნის ბაღვაშებისთვის, ხოლო თბელებთან არ დასტურდება; 3) პალეოგრაფიული ნიშნებით წარწერა XI საუკუნით თარიღდება; 4) ვ. ზაიბტის მიერ ახლახან გამოქვეყნებული ბიზანტიური ბულა ეკუთვნის ვინმე Batseas (Βατσ[ε]άς) Liparites-ს, ანუ ქართველ ვაჩეს (Βατσε), რომლის სახელი ბერძნული სუფიქსის -as (-άς) დამატებითაა ელინიზებული; ბულასაც XI საუკუნისათვის დამახასიათებელი პალეოგრაფიული ნიშნები აქვს. ვვარაუდობთ, რომ კლდეისის წარწერაში მოხსენიებული ვაჩე და ბიზანტიურ ბულაზე დასახელებული პირი ერთი და იგივე ადამიანია — ვაჩე ბაღვაში (ლიპარიტი), თრიალეთის ერისთავთ-ერისთავი. ამგვარად, გამოვლენილია XI საუკუნეში მოღვაწე სახელოვანი ბაღვაშთა საგვარეულოს მანამდე უცნობი წარმომადგენელი, რომელიც თრიალეთის საერისთავოს — ამ საგვარეულოს ერთ-ერთ მთავარ სამფლობელოს — განაგებდა. დამატებით ვაყენებთ ჰიპოთეზას, რომ ვაჩე იყო რატის (III), ბაგრატ IV-ის უმთავრესი მოწინააღმდეგის, დიდი ლიპარიტის უფროსი ძის, ვაჟი. თ. გოგოლაძის მიერ თრიალეთში გოხნარის წარწერის ახალი ინტერპრეტაცია ადასტურებს, რომ ლიპარიტის გარდაცვალების შემდეგ, კერძოდ 1064-1073 წლებში, რატი III თრიალეთის ერთადერთი ერისთავთ-ერისთავი იყო. ლიპარიტის მეორე ვაჟი იოვანე, როგორც ჩანს, 1050-იანი წლების ბოლოს თრიალეთის საერისთავოს განაგებდა, რადგან 1057/8 წელს ბაგრატ IV-ის მიერ სოფელ ბორცვისჯვართან დაკავშირებით გაცემულ სამეფო სიგელს ხელს თანამოწმედ აწერს; სოფელი, სავარაუდოდ, საერისთავოს ტერიტორიაზე მდებარეობდა. თრიალეთის რამდენიმე უთარიღო ლაპიდარულ წარწერაში მოხსენიებულია ვინმე რატი — ერისთავის ან ერისთავთ-ერისთავის ტიტულით (საბათე, უწყვლო და ოთხი წარწერა თრიალეთის ახალქალაქის წმინდა გიორგისა და ღვთისმშობლის ეკლესიებიდან). ეს წარწერები ადრე რატის I-ს ან რატის II-ს (X საუკუნის ბოლო — XI საუკუნის დასაწყისის ბაღვაშებს) მიეწერებოდა. გოხნარის წარწერის ხელახალი ინტერპრეტაციის საფუძველზე კი შეიძლება ვივარაუდოთ, რომ მათგან სულ მცირე ნაწილი რატის III-ს უკავშირდება. განსაკუთრებით ამის სასარგებლოდ მეტყველებს უმაღლესი ტიტულის — ერისთავთ-ერისთავის — გამოყენება, რომელიც ბაღვაშებმა მხოლოდ რატის II-ის გარდაცვალების შემდეგ მიიღეს. შესაბამისად, ახალქალაქის ოთხ წარწერას რატის III-ს ვუკავშირებთ, რომელიც, როგორც ჩანს, ამ ეკლესიების მშენებლობის ან განახლების ქტიტორი იყო. პალეოგრაფიული ანალიზი ადასტურებს, რომ როგორც კლდეისის წარწერა, ისე ბიზანტიური ბულა XI საუკუნეს განეკუთვნება — პერიოდს, როდესაც ბაღვაშებმა ერისთავთ-ერისთავის ტიტული მიიღეს. თრიალეთის მმართველთა ცნობილი თანმიმდევრობა ასეთია: ლიპარიტი (რატის I-ის ძე); ზვიადი (?); ლიპარიტი (ლიპარიტის ძე), მის გაძევებამდე (1052-1054?); იოვანე (ლიპარიტის ძე) 1058/9 წელს (?); კვლავ იოვანე 1073 წლიდან; ლიპარიტი (იოვანეს ძე); რატი IV (ლიპარიტის ძე). 1050-იანი წლების შუა ხანებს (ან 1058/9 წელს) და 1073 წელს შორის ქრონოლოგიური სიცარიელეა, რომლის შევსებაც, ჩვენი აზრით, რატი III-ით შეიძლება. შესაძლოა, სწორედ ამ პერიოდში გახდა ვაჩეც თრიალეთის ერისთავთ-ერისთავი — სავარაუდოდ რატი III-ის ან იოვანეს ძე და მემკვიდრე (უმცროსი ძმა ნიანია ბიზანტიის იმპერიაში გადასახლებაში გარდაიცვალა). თუმცა პირველწყაროებში იოვანეს შვილად ლიპარიტია მოხსენიებული, ვაჩე კი — არა. ამიტომ ვვარაუდობთ, რომ ვაჩე ბაღვაში იყო რატი III-ის ვაჟი და მემკვიდრე, რომელიც მამის გარდაცვალების შემდეგ, 1064-1073 წლებში, თრიალეთის ერისთავთ-ერისთავი გახდა. ვაჩეს ბულა მიუთითებს, რომ მას გარკვეული დრო ბიზანტიის იმპერიაში გაუტარებია. ბერძნული ლეგენდის დახვეწილი კალიგრაფია და ქართული წარწერის არარსებობა გვაფიქრებინებს, რომ ბულა იქვე უნდა ყოფილიყო დამზადებული. მასზე ოფიციალური თანამდებობა არ არის მითითებული, რაც ნიშნავს, რომ ვაჩეს ბიზანტიის ადმინისტრაციულ სისტემაში ფორმალური პოსტი არ ეკავა. ვვარაუდობთ, რომ თრიალეთში ხელისუფლების მიღებამდე იგი ბიზანტიის იმპერიაში ცხოვრობდა. კლდეისის წარწერა სიკვდილისშემდგომია და მისი სულის მოსახსენიებელ ვედრებას წარმოადგენს, რაც შეიძლება მიუთითებდეს, რომ ვაჩე იქვე იყო დაკრძალული. განსაკუთრებით საყურადღებოა კლდეისის კიდევ ერთი წარწერა, რომელიც ვაჩეს ძეებს — კვირიკესა და სულას — იხსენიებს. შეიძლება თუ არა ისინი თრიალეთის ერისთავთ-ერისთავ ვაჩე ბაღვაშის შთამომავლებად მივიჩნიოთ? ადგილმდებარეობა ამ ჰიპოთეზას მხარს უჭერს, თუმცა წარწერაში ტიტულის არარსებობა საბოლოო ატრიბუციას ართულებს. თუ კლდეისის წარწერას ვაჩე ბაღვაშს მივაკუთვნებთ, იგივე არგუმენტაცია შეიძლება იმავე ადგილიდან კიდევ ორ წარწერაზეც გავავრცელოთ: ერისთავთ-ერისთავ იოვანეს სამშენებლო წარწერასა და იოვანეს სავედრებელ წარწერაზე. პირველს, ძირითადად ტიტულის — ერისთავთ-ერისთავის — საფუძველზე, იოვანე თბელის ნაცვლად ლიპარიტის ძეს, იოვანე ბაღვაშს (რატი III-ის უმცროს ძმას) მივაკუთვნებთ. მეორე წარწერის შესახებ კი პალეოგრაფიული საფუძვლებით ეჭვქვეშ ვაყენებთ ზ. ალექსიძის ახალ ატრიბუციას იოვანე თბელისადმი. თუმცა ტიტულის არარსებობისა და სახელში განსხვავებული გრაფემის გამოყენების გამო არსებული მონაცემები იოვანე ბაღვაშისათვის ამ წარწერის საბოლოოდ მიკუთვნების საშუალებას ჯერ არ იძლევა.