„ოვსნი გორს მსხდომნი“ (საქართველოში მონღოლთა ბატონობის პერიოდში ოსთა ჩამოსახლების ისტორიულ-გეოგრაფიული ასპექტები)

ანოტაცია

ოქროს ურდოსა და ილხანთა სახელმწიფოს შორის მწვავე დაპირისპირების დროს ქართული წყაროები გვამცნობს, რომ ოქროს ურდოს ყაენისაგან შევიწროებული ოსთა მოსახლეობის ნაწილი („მრავალნი თავადნი“) საქართველოს ტერიტორიაზე გადმოვიდა და თავშესაფარი ითხოვა. ჰულაგუ ყაენმა ეს ოსი ლტოლვილები თავის სამსახურში მიიღო, ხარკისა და სამხედრო ვალდებულებები დააკისრა და სანაცვლოდ საქართველოში დასახლების უფლება მისცა — პოლიტიკა, რომელიც ქართული სახელმწიფოსათვის მეტად სახიფათო აღმოჩნდა. საქართველოში ლტოლვილი ოსების ჩამოსახლებით ჰულაგუ, სავარაუდოდ, ოქროს ურდოს ყაენის წინააღმდეგ უფრო ერთგული დასაყრდენის შექმნას ცდილობდა და დავით VII-ის აჯანყების შემდეგ ქართველ მეფეს სრულად აღარ ენდობოდა. მონღოლებისთვის სამხედრო თვალსაზრისით როგორც ადგილობრივი ქართველები, ისე ახლად ჩამოსახლებული ოსები თანაბარ ღირებულებას წარმოადგენდნენ. საქართველოში შემოყვანილი ოსი მოსახლეობა სტრატეგიულად მნიშვნელოვან ადგილებში — ჟინვალსა და დმანისში — დაასახლეს. ჟინვალში მცხოვრებ ოსებს ჩრდილოეთის გზების დაცვა და ჩაკეტვა ევალებოდათ, თუ ოქროს ურდოს ჯარი, მათ შორის დარიალის გზით, შემოიჭრებოდა. დმანისი კი სამხრეთიდან თბილისის მისადგომებს აკონტროლებდა. ფარსადან გორგიჯანიძე ერთადერთი შემორჩენილი ცნობას გვაწვდის გორში ოსთა ჩასახლების შესახებ — დეტალს, რომელიც სხვა ქართულ წყაროებში არ არის დაცული. მისი ცნობით, დასავლეთ საქართველოს მეფე დავით ნარინმა ილხანების მოწინააღმდეგე მონღოლ უფლისწულ ღალღურს თავშესაფარი მისცა და რაჭა სამყოფლად უბოძა. ამის პასუხად აბაღა ყაენმა დავით ნარინს ატენი წაართვა. მეფემ თავისთან შეფარებულ მონღოლებსა და მათ ჯარს უბრძანა ქართლში შეჭრა და მცხეთამდე ყველაფრის დარბევა. დასავლეთ საქართველოდან მომავალი ჯარის შესაჩერებლად გორის ციხეში მდგომ ოსებს არა მხოლოდ მტრის წინააღმდეგ ბრძოლის, არამედ რაჭისა და იმერეთის დარბევის უფლებაც მიეცათ. უფრო ადრე მონღოლი სარდალი ჯანასი მუხრანში იდგა და დარიალისა და დვალეთის გზებს ოსებისაგან იცავდა. ამ ოპერაციებში ქართლის ერისთავთა გავლენიანი სურამელთა საგვარეულოც მონაწილეობდა. მუხრანში დაბანაკებული მონღოლები მას ზამთრის სადგომად, მთიულეთს კი ზაფხულის სადგომად იყენებდნენ და ამ ორ რეგიონს შორის გზას აკონტროლებდნენ. რადგან მონღოლებს დვალეთისა და დარიალის გასასვლელების ოსთაგან დაცვა სჭირდებოდათ, სხვა ოსური ჯგუფების თვითნებური შემოსევებიც ხშირად ხდებოდა. გორში ოსთა დასახლება შემთხვევითი არ ყოფილა. საქართველოს შუაგულში მდებარე გორი გზას კეტავდა არა მხოლოდ დასავლეთ საქართველოდან, არამედ ჩრდილოეთიდანაც. ოსებს გორი მემკვიდრეობით სამფლობელოდ არ მიუღიათ; ისინი იქ სამხედრო მიზნით, დასავლეთიდან შემომავალი ძალებისაგან ქართლის დასაცავად იყვნენ ჩაყენებული. ეს ყველაფერი მონღოლთა განკარგულებით ხდებოდა. მონღოლთა სამსახურში მყოფმა ოსებმა, ხელსაყრელი ვითარების შექმნისას, მონღოლთა შემოსევებით დასუსტებული შიდა ქართლის ბარის ტერიტორიები მიითვისეს. მათ გორი დაიკავეს, რამაც ადგილობრივ ქართველ მოსახლეობასთან ღია დაპირისპირება გამოიწვია. მონღოლთა სამსახურში მყოფი ოსი მთავარი ბაყათარ ბეგი დავით VIII-ს მონღოლთა ხელისუფლების წინააღმდეგ აჯანყების შემდეგ დაუპირისპირდა და ქართლს ხშირად არბევდა. მის თავდასხმებს სურამელები ეწინააღმდეგებოდნენ. მემატიანე ასევე აღნიშნავს, რომ მონღოლებს ეხმარებოდნენ „ოვსნი გორს მსხდომნი“. როდესაც ქართველებმა ოსებს გორის დაბრუნება მოსთხოვეს, მათ დახმარებისთვის მუხრანში მდგომ მონღოლებს მიმართეს; მონღოლები ორ მხარეს შორის ჩაერივნენ, მაგრამ საბოლოოდ გორი ოსებს დაუტოვეს. ქართველებსა და ოსებს შორის დაპირისპირება გაგრძელდა გიორგი ბრწყინვალის მეფობამდე. მან მონღოლთა დასუსტებით ისარგებლა, ოსებს შეუტია, განდევნა და გორი დაიბრუნა. გიორგი ბრწყინვალემ ასევე განიმტკიცა დარიალისა და დვალეთის გზები, გაამაგრა ჩრდილოეთის უღელტეხილები, კავკასიაში გაილაშქრა, „დაიმორჩილა და დაიმონავა ყოველნი“ და ქართლში ქართული ხელისუფლება აღადგინა.