ლეონტი მროველის ქართველ მეფეთა ცხოვრების წყაროთმცოდნეობითი ანალიზი: მეფე მირიანის ლაშქრობა ირანში

ანოტაცია

ნაშრომში წარმოდგენილია XI საუკუნის ქართველი ისტორიკოსის, ლეონტი მროველის „ქართველ მეფეთა ცხოვრებაში“ დაცული ერთი მონაკვეთის წყაროთმცოდნეობითი ანალიზი. ყურადღება გამახვილებულია მეფე მირიანის ირანში ლაშქრობისა და სასანიანთა ტახტის მემკვიდრეობის გამო მისი დავის ეპიზოდზე. ლეონტის ცნობით, მირიანი იყო სასანიანთა შაჰანშაჰ „ქასრე არდაშირის“ ძე, რომელსაც ავტორი ჰორმიზდ-არდაშირთან, ანუ ჰორმიზდ I-თან (270-271) აიგივებს. როდესაც მირიანი ორმოცი წლის იყო, მამის გარდაცვალების შემდეგ მან ტახტზე პრეტენზია განაცხადა, თუმცა უმცროსი ძმა დაუპირისპირდა. დავა ირანელ უხუცესთა საბჭომ გადაწყვიტა: ტახტი ძმას გადასცა, მირიანს კი კავკასიაში ფართო ტერიტორიები და ძალაუფლება უბოძა. სამეცნიერო ტრადიცია ლეონტის ამ ცნობას ხშირად გამონაგონად მიიჩნევდა — ან მირიანის სასანიანურ წარმომავლობას მთლიანად უარყოფდა, ან სიუჟეტის დეტალებს ავტორის ფანტაზიად თვლიდა. წინამდებარე ნაშრომი ამ სკეპტიციზმს ეჭვქვეშ აყენებს. ვასაბუთებთ, რომ მირიანის სასანიანური იდენტობა ისტორიულად სავსებით დასაშვებია, რადგან III საუკუნიდან სამეფო ოჯახის წევრების მიერ არაირანული პროვინციების მართვა გავრცელებული პრაქტიკა იყო. ამ ინტერპრეტაციას განსაკუთრებით ამყარებს სომხეთის მაგალითი, სადაც შაპურ I-ის შვილები ათწლეულების განმავლობაში მართავდნენ. ანალიზში ასევე განხილულია ლეონტის თხრობის ქრონოლოგიური და ტექსტობრივი სირთულეები, განსაკუთრებით ცნობა, რომ მამის გარდაცვალებისას მირიანი ორმოცი წლის იყო. ეს შეუსაბამობა, ჩვენი აზრით, შესაძლოა მირიანის მამის — ჰორმიზდ-არდაშირისა — და მისი ბიძის ნარსეს აღრევით იყოს გამოწვეული, რადგან ორივე შაჰანშაჰი იყო და ორივე სომხეთთან იყო დაკავშირებული. კიდევ ერთი ახსნა შეიძლება შუა სპარსული დამწერლობის თავისებურებებს უკავშირდებოდეს: კურსიულ წერაში „მამისა“ და „ბიძის“ აღმნიშვნელი სიტყვები ადვილად შეიძლებოდა არასწორად წაეკითხათ, რამაც მოგვიანებით დაბნეულობა გამოიწვია. გარდა ამისა, ლეონტის მიერ მირიანის მეტოქედ მოხსენიებული „ბარტამის“ მსგავსი პიროვნული სახელები შესაძლოა არასწორად გაგებული სპარსული ტერმინებიდან ან ტიტულებიდან მომდინარეობდეს და რეალური საკუთარი სახელები არ იყოს. ნაშრომში დეტალურადაა აღდგენილი ისტორიული ფონი. შაპურ I-ის, ჰორმიზდ I-ისა და ნარსეს მეფობის ხანა გვიჩვენებს უფრო ფართო პოლიტიკურ კონტექსტს, რომელშიც კავკასიაში მყოფ სასანიან უფლისწულებს შაჰანშაჰის ტახტზე პრეტენზიის შესაძლებლობა ჰქონდათ. ნარსეს კარიერა — სომხეთიდან ირანის ტახტამდე — მირიანის მცდელობისათვის მკაფიო პრეცედენტს ქმნიდა. თუმცა IV საუკუნის დასაწყისისთვის ვითარება შეიცვალა: რომის გამარჯვებამ სატალასთან (298) და ნისიბინის ზავმა სასანიანთა გავლენა იბერიაში შეზღუდა. ახალ პოლიტიკურ გარემოში მირიანის ნისიბინში ლაშქრობა ნაკლებად უნდა გავიგოთ როგორც ტახტის დასაუფლებლად რეალური მცდელობა და უფრო როგორც პოლიტიკური დემონსტრაცია, რომლის მიზანი ირანისაგან იბერიის დამოუკიდებლობის აღიარების მოპოვება და რომაულ-ბიზანტიურ სფეროსთან დაახლოება იყო. დასკვნის სახით ნაშრომი ასაბუთებს, რომ ლეონტი მროველის თხრობა, გამონაგონისგან განსხვავებით, საკმაოდ ახლოს დგას III და IV საუკუნეების დასაწყისის ისტორიულ რეალობებთან. მიუხედავად იმისა, რომ ცალკეული დეტალები სხვა წყაროებით ვერ დასტურდება, ნარატივი იმდროინდელ რეალისტურ პოლიტიკურ დინამიკას ასახავს. შესაბამისად, ლეონტის ცნობა ხელახლა შეფასებას იმსახურებს როგორც მნიშვნელოვანი წყარო ადრექრისტიანული საქართველოსა და მისი უფრო ფართო სასანიანურ და რომაულ სამყაროში ინტეგრაციის შესასწავლად.